Zo’n 10.000 jaar geleden deed de landbouw haar intrede en daarmee en grote verandering in het eetpatroon van de mens. De archeologie laat zien dat op dat moment de mensen opeens een stuk minder gezond waren. De pre-landbouw mens was gemiddeld groter dan wij nu zijn! Ook botstructuren waren robuuster. Een duidelijk teken dat de mens voor de landbouw gezonder was en beter groeide.
Evolutionair gezien is 10.000 jaar een erg korte periode. Niet voldoende voor een goede en volledige aanpassing aan de nieuwe voeding.
In de laatste halve eeuw is er opnieuw een kentering geweest in de manier waarop wij ons voeden. Met de opkomst van de industrie zijn we ook steeds meer sterk bewerkte voeding gaan eten. De consumptie van geraffineerde suiker en plantaardige olie is explosief gestegen. Vrijwel gelijk op gaat de explosieve stijging van moderne welvaartsziekten zoals obesitas, allergieën en bepaalde vormen van kanker. Allen gerelateerd aan een verstoorde hormoonhuishouding en een verminderde weerstand.
In 1953 publiceerde de wetenschapper Ancel Keys een onderzoek naar hart-, en vaatziekten in Amerika. In deze publicatie probeerde hij een relatie te leggen tussen het dichtslibben van bloedvaten en een hoog cholesterolgehalte in het bloed. De oorzaak hiervan zou liggen in een te hoge inname van dierlijke (verzadigde) vetten in het toenmalige voedingspatroon. Hoewel de data om deze stelling aan te tonen sterk selectief was, (alleen de landen die de stelling aantoonden werden in de resultaten opgenomen, de rest werd weggelaten) is deze hypothese nog steeds de basis van huidige ideeën over gezonde voeding.
Mede door de adviezen van medici en de overheid is vanaf dat moment de vetconsumptie steeds verder gedaald. Light-producten, geraffineerde suikers en industriële plantaardige oliën namen een steeds grotere plaats in in ons dieet. In dezelfde periode is er sprake van een zeer sterke toename van hart-, en vaatziekten, diabetes en obesitas.
Ook de industrialisatie heeft een sterke invloed op de kwaliteit van ons voedsel. Oude processen om schadelijk stoffen uit voeding te verwijderen hebben plaatsgemaakt voor kostenefficiënte snelle methoden. Ook worden er veel stoffen aan voeding toegevoegd om de houdbaarheid te vergroten, of om het er aantrekkelijker uit te laten zien. Van een groot deel van deze stoffen is nog steeds niet duidelijk of ze schadelijk kunnen zijn op de lange termijn of in combinatie met andere stoffen.
Recentelijk begint men steeds meer in te zien dat de resultaten van het onderzoek van Keys niet met de werkelijkheid overeenkomen. Er zijn duidelijke aanwijzingen dat de oorzaak niet ligt in de consumptie van verzadigde vetten, maar juist in koolhydraten (met name de geraffineerde suikers) en relatief grote hoeveelheden meervoudig onverzadigde omega-6 vetten, voornamelijk uit plantaardige oliën. Het gesuggereerde verband tussen verzadigde vetten en een hoog cholesterol kan naar het rijk der fabelen worden verwezen. Vreemd genoeg lijken adviesbureaus zoals het voedingscentrum de resultaten van deze recente onderzoeken stelselmatig te negeren.
Ons lichaam heeft zich in de loop van de evolutie ontwikkeld op een bepaald dieet. Op dit dieet zal ons lichaam dan ook erg goed functioneren. Hetzelfde uitgangspunt heb ik ook bij gezondheid in het algemeen. Ook met betrekking tot slaap en beweging bezitten wij een evolutionaire erfenis.
Natuurlijk weten wij niet precies hoe de mens 30.000 jaar geleden leefde en wat hij precies at. Het precies willen invullen van deze vraag kan ook leiden tot verkeerde hypotheses en dus foutieve conclusies. Maar heel veel is er ook wel bekend. Een goed dieet vanuit een evolutionair perspectief bestaat uit uit veel vlees en vis, veel groenten en af en toe aangevuld met fruit en noten. Zeker geen moderne voedingsmiddelen zoals plantaardige oliën en geraffineerde suikers, die een aantoonbaar negatief effect op onze gezondheid hebben.
Overigens zonder te vervallen in het idee dat 30.000 jaar geleden alles geweldig was en nu niet meer. Ook de moderne tijden hebben voordelen zoals bijvoorbeeld ziekenhuizen en verwarmde huizen. Niet alle (relatief) moderne voedingsmiddelen zijn per definitie slecht. En zeker niet alles uit het paleolithicum is per definitie gezond.
Toch biedt een evolutionair perspectief een erg goed uitgangspunt. Dieet en gezondheid kunnen niet los worden gezien van een evolutionaire erfenis.
Daarnaast is het ook zinvol om te kijken naar diëten van volkeren zonder de typische welvaartsziekten. Zoals bijvoorbeeld de Inuit of de Kitavanen. Welk licht werpt dat op de relatie tussen voeding en gezondheid.
Over granen, aardappels en bonen is veel discussie. Hoewel ik er van overtuigd ben dat dit niet altijd de meest optimale voeding is, is een deel van de schadelijke antinutriënten (zoals saponinen, fytaatzuren etc.) uit veel van deze voeding redelijk goed te neutraliseren. Processen zoals fermentatie, gisting, koken gaan al heel erg ver terug in de geschiedenis. Zolang het niet het grootste of dagelijkse deel van je voeding bepaalt, zie ik persoonlijk geen groot probleem om aardappelen te eten, of bijvoorbeeld pannenkoeken van geweekte boekweit. Hetzelfde denk ik over zuivel. Sommige mensen (die het lactase enzym zelf maken) kunnen prima wat zuivel eten, al geldt dit niet voor iedereen.
Een paleodieet is een prima uitgangspunt, mits niet gebaseerd op een geromantiseerd ideaalbeeld of slecht onderbouwde speculaties.
Maar ook met minder vergaande aanpassingen aan je dieet valt er al veel aan gezondheid te winnen. Zonder gluten, plantaardige oliën/vetten, suikers en industrieel bewerkte producten kan iedereen al een heel eind komen. Gewoon echt eten. Mensenvoer.
